Muzeum XX. Czartoryskich

Muzeum Książąt Czartoryskich jest nie tylko skarbnicą dzieł sztuki, ale i instytucją ważną dla dziejów muzealnictwa europejskiego. To pierwsze muzeum na ziemiach polskich (wówczas pod zaborami) dostępne dla publiczności kształtowało się jako dzieło rodziny książąt Czartoryskich w ciągu wieku XIX i XX. Zapoczątkowała go Świątynia Sybilli, wzniesiona w Puławach przez księżnę Izabelę w r. 1801 oraz, kilka lat później, Dom Gotycki. Tworzyły swoiste sanktuarium chwalebnej historii Polski ujętej na tle dziejów powszechnych, zawierające pamiątki-relikwie po bohaterach i innych wybitnych osobowościach. Wyjątkowa w Europie romantyczna i patriotyczna koncepcja zbiorów znalazła wyraz w malowniczości i tajemniczości wystawy.

W wyniku zagrożenia konfiskatą przez Rosjan po powstaniu listopadowym w r. 1831 rozpoczęła się ponad półwiekowa tułaczka zbiorów, której koniec wyznacza stopniowe przenoszenie Muzeum do jego obecnego miejsca, rozpoczęte przekazaniem przez miasto Kraków budynku Arsenału w r. 1874 i zakończone w r. 1901. Kilka sąsiednich domów przebudowano wówczas na siedzibę Muzeum i wyposażono specjalnie projektowanymi meblami. Ówczesny „Zakład Naukowy XX. Czartoryskich” obejmował rozbudowaną kolekcję, archiwum i bibliotekę, zgodnie ze starożytną tradycją musaeum – siedziby Muz, opiekunek sztuk i nauk. Nowa ekspozycja, raczej artystyczna niż sentymentalna, urządzana staraniem księcia Władysława została oparta generalnie na kryteriach systematycznych pod kierunkiem Mariana Sokołowskiego, pierwszego w Polsce uniwersyteckiego profesora historii sztuki.

W czasach PRL dla Muzeum Czartoryskich – Oddział Muzeum Narodowego w Krakowie, wzniesiono gmach biblioteki, a w latach 1982-1993 urządzono nową ekspozycję stałą. Część sal nawiązywała do puławskiej tradycji patriotycznej, natomiast zbiory artystyczne rozmieszczono według kryteriów systematycznych.
Także obecna ekspozycja nawiązuje do wielkich tradycji Muzeum: zarówno tej puławskiej, historyczno-patriotycznej (w dziedzińcu i na I piętrze), jak też krakowskiej, artystyczno-systematycznej ( na II piętrze), wraz z historycznymi wnętrzami Pałacu, po niedawnej modernizacji powiększonego o kilka nowych sal ekspozycyjnych. Wybór I, a nie II piętra na wystawę osnutą wokół chwalebnych dziejów Polski zachęca do poznania w pierwszej kolejności starszego, puławskiego okresu dziejów Muzeum. Natomiast artystyczną wystawę na piętrze II, dostępnym dwiema klatkami schodowymi, można zwiedzać wedle indywidualnych preferencji, czyli tak, jak w wielu muzeach sztuki na świecie.
Aranżacja wnętrz utrzymuje dawny klimat prywatnego muzeum przez wykorzystanie zachowanych gablot i innych elementów wyposażenia, a także nawiązanie do urządzenia z końca w. XIX, polegającej na gęstym rozmieszczeniu dzieł. Jednak wyróżniono szczególnie znaczące obiekty, które w starej ekspozycji gubiły się w natłoku mniej istotnych rzeczy. Całkowicie nowe fragmenty wystawy, jak sale z grafiką i rękopisami, czy też sztuką orientalną, mają charakter ekspozycji naukowej, systematycznej i nie stronią od form nowoczesnych.

Piętro I
Piętro II